Kennis
Verschil tussen octrooi, patent, merk en model
Octrooi en patent zijn twee woorden voor hetzelfde recht op een technische uitvinding. Merk, model en auteursrecht beschermen andere kanten van een product, zoals de naam en het uiterlijk.
Welk recht je nodig hebt, hangt af van wat een concurrent van je product zou willen overnemen. Vaak gaat het om meer dan één kant tegelijk.
Waar de woorden octrooi en patent vandaan komen
Octrooi komt van het Oudfranse octroy: toestemming of vergunning, afgeleid van een werkwoord dat verlenen betekent. In het Nederlands stond het eeuwenlang voor een vergunning van de overheid, bijvoorbeeld het alleenrecht om een boek te drukken. Al vanaf het eind van de zestiende eeuw gaven de Staten-Generaal zulke octrooien ook aan uitvinders.
Patent gaat terug op het Latijnse patere, openleggen. Die betekenis past bij een vast onderdeel van het systeem: je aanvraag wordt na verloop van tijd gepubliceerd, en vanaf dan kan iedereen lezen hoe je uitvinding werkt.
Wat het recht je geeft en waar het ophoudt, lees je bij wat een octrooi is.
Octrooi, merk, model en auteursrecht op één vaatwastablet
Het verschil tussen de rechten zie je het best aan één product. Je ontwikkelt een vaatwastablet met een nieuw enzymmengsel dat vet en zetmeel al bij lage temperatuur afbreekt. Op die ene tablet kunnen verschillende rechten tegelijk rusten:
- De formule: een patent. Het enzymmengsel en de verhoudingen waarin het werkt, vormen de technische uitvinding. Is die nieuw en inventief, dan kan een patent haar beschermen. De voorwaarden staan bij de eisen voor octrooieerbaarheid.
- De productnaam: een merk. De naam op de verpakking onderscheidt jouw tablet van de andere tabletten in het schap. Met een ingeschreven merk mag alleen jij die naam gebruiken voor vaatwasmiddelen.
- De vorm van de tablet: een model. Twee gekleurde lagen met een ronde kern geven de tablet een uiterlijk dat klanten herkennen. Modelrecht beschermt dat uiterlijk, los van wat de tablet in de machine doet.
- Het etiket: auteursrecht. De illustratie en de opmaak van de verpakking vallen onder het auteursrecht, net als de tekst op de achterkant.
Elk recht raakt zo een ander soort navolger. Een concurrent die je formule namaakt onder een andere naam en in een andere vorm, raak je alleen met het patent. Wie een tablet met een eigen formule in jouw vorm en kleuren verkoopt, valt buiten je patent en mogelijk binnen je model.
Voor de formule bestaat naast een patent nog een route: geheimhouden. Wanneer die route meer oplevert, lees je bij het bedrijfsgeheim als alternatief voor een patent.
Inschrijven of vanzelf: hoe je elk recht krijgt
Een patent krijg je alleen met een aanvraag bij Octrooicentrum Nederland of het Europees Octrooibureau. Daar wordt onderzocht wat er al bekend is over je uitvinding.
Een merk en een model laat je inschrijven. Voor België, Nederland en Luxemburg doe je dat bij het Benelux-Bureau voor de Intellectuele Eigendom (BOIP). Voor alle EU-landen tegelijk ga je naar EUIPO, het bureau voor intellectuele eigendom van de Europese Unie. Of je model nieuw is, wordt bij de inschrijving niet getoetst: dat zoek je vooraf zelf uit.
Auteursrecht hoef je niet aan te vragen. Het ontstaat zodra het werk gemaakt is. Om het te handhaven, moet je wel kunnen aantonen wie het maakte en wanneer. Een i-DEPOT bij BOIP of een vastlegging bij de notaris levert dat bewijs.
Het grootste verschil zit in de timing. Een ontwerp mag in de Benelux en de EU tot een jaar openbaar zijn geweest voordat je het als model aanvraagt. Voor een patent in Europa bestaat zo'n marge niet. Laat je je uitvinding vóór de indiening zonder geheimhoudingsafspraak zien, bijvoorbeeld op een beurs, in een folder of tijdens een pitch, dan is ze niet meer nieuw.
Toon je de nieuwe tablet op een vakbeurs, dan kun je het model daarna nog inschrijven. De patentaanvraag op de formule moet er dan al liggen. Hoe je een uitvinding laat zien zonder haar weg te geven, lees je bij je idee beschermen bij een pitch.
Hoe patent, merk en model elkaar aflossen over de levensduur van je product
De rechten lopen niet even lang. Een patent eindigt uiterlijk twintig jaar na de indiening, zoals je leest bij de looptijd van een patent. Een ingeschreven model verleng je elke vijf jaar, tot een maximum van vijfentwintig jaar. Een merk geldt tien jaar en kun je daarna onbeperkt met telkens tien jaar verlengen. Gebruik je het vijf jaar lang niet of te weinig, dan kun je het verliezen.
Daar zit de zakelijke waarde van de combinatie. Zolang het patent loopt, heb je exclusiviteit op de formule en bouw je onder je merknaam klanten en een marktpositie op. Na afloop mag iedereen de formule toepassen, alleen niet onder jouw naam. De klant die jouw tablet zoekt, vindt hem dan nog steeds aan die naam.
De volgorde volgt uit de timing: eerst de patentaanvraag, daarna merk en model, vóór de lancering. Bij een merk telt wie het eerst aanvraagt.
Welke stap je nu zet als je net iets hebt bedacht, staat bij hoe je je uitvinding beschermt.
Veelgestelde vragen over het verschil tussen octrooi, patent, merk en model
De wet en de instanties houden vast aan octrooi: de Rijksoctrooiwet 1995, Octrooicentrum Nederland en het Europees Octrooibureau. In het Engels heet het patent, en het Europees Octrooibureau heet daar European Patent Office. Wie internationaal zaken doet, hoort en leest dus vooral patent.
Een patent beschermt hoe je product technisch werkt, een merk het teken waaraan klanten het herkennen, zoals een naam of logo. Dat teken moet onderscheidend zijn: een naam die alleen beschrijft wat het product doet, wordt geweigerd. Een verzonnen naam houdt daarom beter stand dan een omschrijving van de werking.
Een modelrecht beschermt het uiterlijk van een product of een deel ervan, zoals de vorm, de kleuren of het materiaal. Het ontwerp moet nieuw zijn en een eigen karakter hebben, dus duidelijk anders ogen dan wat al bestaat. Kenmerken die alleen door de technische werking worden bepaald, vallen erbuiten. Zonder inschrijving heb je in de EU drie jaar een niet-ingeschreven Uniemodel vanaf je eerste openbaarmaking daar, maar dat werkt alleen tegen bewust kopiëren.
Nee. Auteursrecht beschermt origineel creatief werk met een persoonlijk stempel van de maker, geen technische oplossingen. Je onderzoeksrapport of de handleiding bij je product is als tekst beschermd, terwijl iedereen de werkwijze die erin staat mag toepassen als je geen patent hebt. Het auteursrecht loopt in de regel tot zeventig jaar na het overlijden van de maker.
Nee, een i-DEPOT is een bewijsmiddel en geen recht. Het legt vast dat je iets op een bepaalde datum had, en BOIP houdt de inhoud geheim. Je kunt er niemand mee verbieden je uitvinding te gebruiken, en het telt ook niet als indieningsdatum voor een latere patentaanvraag. Wat het wel kan doen bij een receptuur, lees je bij de bescherming van recepten en formules.
Ja, en bij een product dat je onder eigen naam verkoopt, komt dat veel voor. Zorg wel dat alle rechten bij je eigen bedrijf liggen. Laat je het etiket door een extern bureau ontwerpen, dan blijft het auteursrecht bij dat bureau, tenzij je contract iets anders zegt. Voor het patent op de technische kant kun je bij Patents4Business terecht.
Over de auteur
Loek Steffanie, octrooigemachtigde
Loek Steffanie is Nederlands octrooigemachtigde en European Patent Attorney. Hij heeft een chemie-achtergrond en ruim 25 jaar ervaring, voor een groot deel bij een internationaal chemieconcern. Hij verbindt techniek, recht en commercie. Zo helpt hij ondernemers en R&D-teams hun uitvindingen te beschermen en er zakelijk meer uit te halen.
Laatst bijgewerkt op 29 juli 2026
Bescherm je product in de goede volgorde
We zetten samen op een rij wat je product technisch uniek maakt en waaraan klanten het herkennen. Daaruit volgt of er een patent in zit, en wanneer je merk en model laat inschrijven.