Kennis
Wat kun je patenteren, en wat niet?
Je kunt een patent krijgen op een technische uitvinding: een stof, een samenstelling, een werkwijze, een apparaat of een nieuw gebruik van iets bekends. Een ontdekking of een verdienmodel valt erbuiten.
Bij de vraag naar octrooieerbaarheid kijk je dus eerst of je iets technisch hebt gemaakt of verbeterd. Pas daarna komen nieuwheid en inventiviteit aan bod.
Wat de wet onder een patenteerbare uitvinding verstaat
De Rijksoctrooiwet en het Europees Octrooiverdrag gebruiken dezelfde maatstaf: een patent is mogelijk voor uitvindingen op alle gebieden van de technologie. Wat zo'n recht inhoudt, lees je bij wat een patent precies is.
Het woord technologie is de eerste drempel. Je uitvinding moet een technisch probleem oplossen met technische middelen. Een nieuwe zuiveringsstap of een stof met een meetbaar effect voldoet daaraan. Een nieuw idee over de manier waarop je je product verkoopt, voldoet er niet aan.
Daarna volgen de eisen uit de wet. Je uitvinding moet nieuw zijn en mag voor een vakman niet voor de hand liggen. Hoe die twee worden getoetst, lees je bij de nieuwheid en inventiviteit van je idee. De derde eis, industriële toepasbaarheid, haalt een chemische uitvinding bijna altijd.
In de chemie kan de uitvinding op verschillende plekken zitten, en elke plek vraagt een ander soort claim:
- De stof zelf. Een claim op een nieuwe verbinding beschermt je in elke toepassing. Hoe breed je hem vastlegt, lees je bij het stofpatent en bij de Markush-claim voor verwante verbindingen.
- De samenstelling. Een mengsel van bekende stoffen in bepaalde verhoudingen, met een effect dat de losse stoffen niet hebben. Daarover gaat het formuleringspatent.
- De werkwijze. Een syntheseroute, een zuiveringsstap of een fermentatie onder bepaalde condities. Zie hoe je een chemische werkwijze beschermt.
- Het gebruik. Een bekende stof die je voor een nieuw doel inzet, bijvoorbeeld als hulpstof in een toepassing waarin niemand hem eerder gebruikte.
Wat buiten een patent valt, en wat 'als zodanig' betekent
Artikel 52 van het Europees Octrooiverdrag en artikel 2 van de Rijksoctrooiwet noemen onderwerpen die niet als uitvinding gelden:
- Ontdekkingen, wetenschappelijke theorieën en wiskundige methoden. Merk je dat een bekend kleimineraal zware metalen bindt, dan is die waarneming een ontdekking. Een filter voor afvalwater dat die binding benut, is een uitvinding.
- Esthetische vormgeving. Denk aan de vorm of de kleur van een verpakking die er alleen mooi uit moet zien. Daarvoor bestaat het modelrecht: zie wat merk- en modelrecht beschermen.
- Plannen, regels en methoden voor denkwerk, voor spellen of voor de bedrijfsvoering, en computerprogramma's. Hier ligt de grens minder scherp dan de lijst doet vermoeden.
- Presentaties van gegevens. Een overzichtelijk veiligheidsinformatieblad of een scherm met procesdata is als weergave niet te beschermen.
Die uitsluiting geldt alleen voor het onderwerp als zodanig. Een wiskundige methode op papier krijgt geen patent. Gebruik je dezelfde methode om met een spectrometer de zuiverheid van een product te bepalen, dan bevat je claim technische middelen. Daarmee valt hij niet meer onder de uitsluiting. Of de methode ook inventief is, is daarna een aparte vraag.
Artikel 53 van het verdrag zondert daarnaast een paar uitvindingen uit die wel technisch zijn. In de chemie kom je vooral de uitzondering voor medische behandelmethoden tegen. Een microbiologische werkwijze en het product daarvan vallen er uitdrukkelijk niet onder.
Software en bedrijfsmethoden: waar de techniek begint
Computerprogramma's en bedrijfsmethoden staan op de lijst, maar ook daarvoor geldt de beperking tot het onderwerp als zodanig. Het Europees Octrooibureau toetst of je software een technisch karakter heeft. Waar die grens loopt, zie je goed aan software voor een chemische installatie.
Je schrijft regelsoftware voor een batchreactor met een sterk exotherme reactie. Het programma leest voortdurend de temperatuur en de warmteafvoer uit en past de doseersnelheid van de reactant daarop aan. Zo blijft de reactie binnen het veilige venster en haal je meer product uit elke batch. Dat is een technisch effect in de reactor, en daarmee komt de software in aanmerking voor een patent, mits hij nieuw en inventief is.
Voeg je aan hetzelfde pakket een module toe die productieorders inplant en de kostprijs per batch berekent, dan ligt het anders. Planning en kostprijs zijn bedrijfsvoering. Bij de beoordeling van de inventiviteit tellen alleen de kenmerken die bijdragen aan het technische karakter. Een slimme planningsregel weegt daar niet mee, hoe goed hij ook is voor je marge.
Hetzelfde geldt voor een verdienmodel. Reken je je reagens af per kilo eindproduct in plaats van per vat, dan is die afspraak zelf niet te beschermen. Wat kan meetellen, is de techniek die het model mogelijk maakt, zoals een meetsysteem dat het verbruik bij je klant op afstand registreert.
Regelsoftware draait vaak alleen in je eigen fabriek, waar een concurrent hem nooit te zien krijgt. Dan is een bedrijfsgeheim een serieuze optie: lees wanneer geheimhouden meer oplevert dan een patent.
Stoffen uit de natuur en een nieuw medisch gebruik van een bekende stof
Je haalt uit de wortels van een plant een stof die schimmelgroei op hout remt. De plant maakt die stof al eeuwen aan. Kun je hem dan als de jouwe beschermen?
Dat hangt af van wat je eraan hebt toegevoegd. Dat de stof in die wortels zit, is een ontdekking. Een uitvinding wordt het pas als je de stof uit de plant haalt en zuivert tot een vorm die je precies kunt omschrijven. Met proeven laat je dan zien dat hij de schimmel op hout tegenhoudt. Volgens de richtlijnen van het Europees Octrooibureau kan een stof uit de natuur een patent krijgen als je aantoont dat hij een technisch effect heeft. Voor biologisch materiaal, zoals een bacteriestam of een gen, zeggen de regels bij het verdrag het zelfs uitdrukkelijk. Wat je daarvan isoleert, kan beschermd worden, ook als het al in de natuur voorkwam.
Was de stof zelf al ergens beschreven, dan zoek je de uitvinding in de manier waarop je hem wint of in een effect dat nog niemand kende. Hoe dat uitpakt voor ingrediënten en extracten in food, lees je bij patent op voedingsmiddelen.
Blijkt dezelfde stof ook een schimmelinfectie van de huid te bestrijden, dan opent dat een tweede route. Je kunt de stof claimen voor dat medische gebruik, ook als hij zelf al bekend was. Voor de farma heeft dat gevolgen voor je timing en je registratie, zie octrooibescherming voor geneesmiddelen.
Veelgestelde vragen: wat kun je patenteren?
Eerst moet het om een technische uitvinding gaan die niet onder een wettelijke uitzondering valt. Daarna gelden drie eisen: nieuwheid tegenover alles wat vóór je indieningsdatum openbaar was, een inventieve stap en toepasbaarheid in een bedrijfstak. Die toets geldt voor elke claim apart: een brede claim kan sneuvelen terwijl een smallere claim op dezelfde uitvinding overeind blijft.
Wat de wet uitsluit, valt in twee groepen: wat geen uitvinding is, zoals een ontdekking, een theorie of een bedrijfsmethode als zodanig, en wat wel technisch is maar uitgezonderd. Tot die tweede groep horen plantenrassen, dierrassen en wezenlijk biologische manieren om ze te kweken, en medische behandel- en diagnosemethoden. Ook uitvindingen in strijd met de openbare orde of de goede zeden vallen erbuiten. Een wettelijk verbod in een land maakt een uitvinding overigens nog niet strijdig met de openbare orde.
In Europa kan dat als je software een technisch effect heeft dat verder gaat dan het gewone draaien op een computer. Dat is bijvoorbeeld zo bij een programma dat een machine of een productieproces aanstuurt, of dat de werking van de computer zelf verbetert. De programmacode als tekst valt onder het auteursrecht. Voor software in een chemische installatie kijk ik eerst naar het effect in het proces, want daar zit de kern die je met Patents4Business kunt beschermen.
Als zodanig niet: een manier van prijzen, factureren, plannen of verkopen is bedrijfsvoering. Voer je de methode uit met een computer of een netwerk, dan valt je aanvraag niet meer onder de uitsluiting. Bij de beoordeling weegt dan wel alleen de technische uitvoering mee. Een verdienmodel bescherm je in de praktijk eerder met goede contracten en een sterk merk.
Dat je uitvinding in een bedrijfstak te maken of te gebruiken is, de landbouw inbegrepen. Je loopt er vooral tegenaan als je geen concrete toepassing kunt noemen, zoals bij een gensequentie zonder bekende functie. Ook een apparaat dat tegen de natuurwetten in zou werken, haalt deze eis niet. Bij een chemische uitvinding beschrijf je in de aanvraag waarvoor je stof of werkwijze dient, met de meetresultaten die dat effect laten zien.
Nee, een methode om mensen of dieren te behandelen, te opereren of te diagnosticeren is uitgezonderd. Een stof, een samenstelling of een instrument dat je daarbij gebruikt, kan wel een patent krijgen. Ook een bekende stof kan worden beschermd voor zijn eerste medische toepassing, en een bekend geneesmiddel voor een nieuwe, specifieke toepassing. Je claimt dan de stof voor gebruik bij die behandeling, en de behandeling zelf blijft vrij.
Over de auteur
Loek Steffanie, octrooigemachtigde
Loek Steffanie is Nederlands octrooigemachtigde en European Patent Attorney. Hij heeft een chemie-achtergrond en ruim 25 jaar ervaring, voor een groot deel bij een internationaal chemieconcern. Hij verbindt techniek, recht en commercie. Zo helpt hij ondernemers en R&D-teams hun uitvindingen te beschermen en er zakelijk meer uit te halen.
Laatst bijgewerkt op 29 juli 2026
Zoek uit wat er aan je ontwikkeling te beschermen valt
In één ontwikkeling zit vaak meer dan één uitvinding, bijvoorbeeld een stof en de software die zijn productie regelt. Welk deel je met een patent afschermt en welk deel je beter geheimhoudt, kiezen we vanuit je bedrijfsdoelen.